https://thuviensach.vn

Giữa Trong Xanh
Tác giả: Nguyễn Thành Long
Thể loại: Tập Truyện Ngắn
Biên tập: N.H.K
Bìa: N.H.K
Created by: http://isach.info
Date: 13-July-2016

https://thuviensach.vn

Kho ebook online
http://isach.info

https://thuviensach.vn

1 — LẶNG LẼ SAPA
RỜI cầu cây số 4 một quãng, xe trèo lên núi. Và người ta liền có cái cảm
giác là lạ tự mình, một mình mình, không phải đang ngồi trên xe mà đang
bay là là trong màu xanh nhiều vẻ, nhiều điệu, vô tận của rừng trong tiết
thu lạnh hầu như vĩnh viễn sườn tây Yên Sơn. Mây hắt từng chiếc quạt
trắng lên từ các thung lũng. Chỉ thấy thấp thoáng ở phía trước một vệt hình
ba góc màu vàng chính là đoạn đường mình vừa qua. Đi một lúc lâu, ngửng
lên, vẫn thấy cái vệt ba góc đó. Đến bây giờ, người lái xe già mới cất tiếng
nói:
— Con suối có thác trắng xóa ta vừa qua là trạm rừng. Một lúc nữa thì tới
Sa Pa. Bác không ghé thăm Sa Pa ư? Họa sĩ nào cũng đến Sa Pa! Ở đấy tha
hồ vẽ. Tôi đi đường này ba mươi hai năm. Trước Cách mạng tháng Tám,
tôi chở lên chở về mãi nhiều họa sĩ như bác. Họa sĩ Tô Ngọc Vân này, họa
sĩ Hoàng Kiệt này...
Thật là đột ngột! Nhà hội họa có tuổi mỉm cười thay lời đáp. Lúc nãy, ở bến
Lào Cai, lúc xe sắp nổ máy, thấy hàng ghế thứ ba chật vì đôi vợ chồng Mèo
trẻ mua vé không cùng chuyến nhưng nhất định không rời nhau, bác lái xe
mời ông lên ghế đầu, ngồi giữa bác và một cô gái. Ông vừa yên chỗ, bác lái
xe ngắm nghía thế nào hỏi ngay: “Bác là họa sĩ à?” À ra thế — ông nghĩ
thầm — bác ta từng quen nhiều họa sĩ. Cũng là một tay lái có máu nghệ
thuật đây.
— Nực cười, lúc còn trẻ, tôi cũng qua đường này nhiều lần chứ. Giá vẽ,
hộp màu, cuộn giấy, lích kích lắm thứ. Thế nhưng chẳng ai nhận ra tôi. Bây
giờ già rồi, đi đâu trong túi cũng mỗi cuốn sổ con này thôi, vậy mà ai cũng
nói đúng mình làm nghề gì, không lẫn đi đâu được. Cô đấy, hôm qua cô
chẳng hỏi tôi thế là gì?
Cô gái nhếch mép cười, có vẻ rất bằng lòng về việc ông được chuyển lên
ngồi cạnh cô. Sau một đêm và một ngày đi tàu từ Hà Nội, cùng ngồi trong
một ngăn toa cứ chật dần lên, đến nơi lại không có cách nào khác đành gộp
hành lý tuồn vào một chiếc đòn gánh cùng khênh đến khách sạn cách thị xã

https://thuviensach.vn

bốn cây, sau một đoạn đường như vậy, người ta coi nhau như là bà con.
Nhà họa sĩ có cái cảm giác lẫn lộn thường có ở tuổi già nhanh chóng coi cô
con gái là con. Ông là họa sĩ, chăm đi, chăm vẽ, luôn luôn ghi về những
chuyến đi, nhưng không bao giờ thấy mình biết tận hưởng những khoảnh
khắc hiện tại của mình, lúc nào cũng nuối nhớ những cảnh đã qua, lúc nào
cũng khao khát cái đằng trước.
— Tuần lễ này, ở nhà, anh em định làm tiệc tiễn tôi về hưu. Tôi xin anh em
hoãn bữa tiệc đến cuối tuần sau. Đợi tôi đi chuyến “thực tế” này về đã. Tôi
không muốn có quãng nối nào hết, dù là một ngày, một đêm, vài giờ, giữa
hai giai đoạn của đời mình. Đối với một nghệ sĩ, trong cuộc đời, có hai hồi
thích nhất, đó là hồi mình còn trẻ, và hồi này của tôi. Mình có thể năng nổ
đi, vẽ, như thời thanh niên. Mình có thêm sự chín chắn hồi ấy mình chưa
có. Không bi quan, không ảo tưởng, tôi cho tôi cũng còn được mười năm
sống nữa. Phải vẽ được cái gì suốt đời mình thích, cô nhỉ?
Ông dễ dàng cởi mở với cô gái những lời tự tin mà, đã già, ông vẫn giữ một
sự khiêm tốn vô lý, không bao giờ dám thổ lộ với bạn bè. Còn cô gái là kỹ
sư vừa đỗ, đi nhận việc ở ty nông nghiệp Lai Châu. Lần đầu ra khỏi Hà
Nội, qua cuộc đời học trò chật hẹp, bước vào cuộc sống bát ngát, mới tinh,
cái gì cũng làm cho cô háo hức. Cô cứ nhìn ra ngoài cửa xe, mắt lặng lẽ mà
say mê. Cô là thanh niên thề ra trường có thể đi bất kỳ đâu, làm bất kỳ gì,
nhận bất kỳ lương, hướng tiếp đón thế nào, cô thấy lòng cô cũng nhẹ
nhàng. Sự thật thì cô cũng có lần yêu, nhưng rồi xóa ngay vì biết mình
nhầm.
Hai ngày sống gần nhau, với sự nhạy cảm riêng của người nghệ sĩ, nhà hội
họa già biết điều đó. Ông nói như nói một điều hiển nhiên và không quan
trọng:
— Đối với một người khao khát trời rộng, sự dứt bỏ một tình yêu nhiều khi
lại nhẹ lòng.
Người con gái xúc động vì đột nhiên nghe một người đã già diễn tả bằng
lời cảm nghĩ vốn mơ hồ và lả tả của mình. Từ phút đó trở đi, hai người gần
nhau thêm một mức nữa.

https://thuviensach.vn

— Hay đấy. Tôi cũng đi Lai Châu. Tôi sẽ đóng vai ông bố già đưa con gái
lần đầu ra làm việc. Ông bố hơi lẩm cẩm một chút, nhưng ai cũng thông
cảm thương con và cẩn thận như thế là phải. Tôi sẽ đưa cô đến ty, giao cô
tận tay ông trưởng ty, nhờ ông ta hết sức giúp cô, xem qua chỗ ăn, chỗ nằm
của cô như một ông bố thật sự, rồi tôi quay về. Cô không lo đâu. Chuyến đi
này không phải là chuyến đi cô sẽ nhớ suốt đời hay sao? Tôi chắc đến già
cô vẫn nhớ.
Như vậy đấy, bắt đầu sự thân thiết giữa cô gái và ông già vui tính.
— Chúng ta vừa qua Sa Pa. Bác không nhận ra ư? — Người lái xe bỗng
nhiên lại hỏi.
— Có. Tôi có nhận ra chứ. Sa Pa bắt đầu với những rặng đào. Và với
những đàn bò lang cổ có đeo chuông ở các đồng cỏ trong lũng hai bên
đường. Chỗ ấy là Tả Phình phải không bác? — nhà họa sĩ trả lời.
— Vâng. Bác không thích dừng lại Sa Pa à?
— Thích chứ, thích lắm, thích từ thời tôi còn trẻ kia. Chính vì thế mà tôi
muốn bác vượt luôn. Thế nào tôi cũng về ở hẳn đấy những năm cuối trong
đời. Tôi đã định như thế. Nhưng bây giờ chưa phải lúc.
— Bác sợ Sa Pa buồn chứ gì?
Nhà họa sĩ phá lên cười:
— Buồn thì ai mà chả sợ? Nó như con dán gậm nhấm người ta! Tốt hơn là
tránh nó để làm việc đời.
Những nét hớn hở trên mặt người lái xe chợt duỗi ra rồi bẵng một lúc, bác
không nói gì nữa. Còn nhà họa sĩ và cô gái cũng nín bặt vì cảnh trước mặt
bỗng hiện lên đẹp một cách kỳ lạ. Nắng bây giờ bắt đầu len tới, đốt cháy
rừng cây. Những cây thông chỉ cao quá đầu, rung tít trong nắng những ngón
tay bằng bạc dưới cái nhìn bao che của những cây từ kinh thỉnh thoảng nhô
cái đầu màu hoa cà lên trên màu xanh của rừng. Mây bị nắng xua, cuộn
tròn lại từng cục, lăn trên các vòm lá ướt sương rơi xuống đường cái luồn
cả vào gầm xe. Mọi người trong xe có cái cảm giác thật lạ: ai cũng biết rồi
ra không phải là như thế, nhưng ai cũng lo xe chẹt nát mất những cụm mây
đẹp quá hoặc chúng làm kẹt xe. Giữa lúc đó, xe dừng sít lại. Hai ba người
kêu lên một lúc:
https://thuviensach.vn

— Cái gì thế?
Bác lái xe xướng to:
— Cho xe nghỉ một lúc lấy nước. Luôn tiện bà con lót dạ. Nửa tiếng, các
ông, các bà nhé.
Trong lúc mọi người xôn xao vui vẻ phía sau lưng, bác lái xe quay sang nhà
họa sĩ nói vội vã:
— Tôi sắp giới thiệu với bác một trong những người cô độc nhất thế gian.
Thế nào bác cũng thích vẽ hắn.
Không hiểu sao nói đến đấy, bác lái xe lại liếc nhìn cô gái. Cô bất giác đỏ
mặt lên.
— Một anh thanh niên hai mươi bảy tuổi! Đây là đỉnh Yên Sơn, cao hai
nghìn sáu trăm mét. Anh ta làm công tác khí tượng kiêm vật lý địa cầu.
Cách đây bốn năm, có hôm tôi cũng đang đi thế này chợt thấy một khúc
thân cây chắn ngang đường, phải hãm lại. Một anh thanh niên ở đâu chạy
đến, hè với tôi và khách đi xe đẩy khúc cây ra một bên cho xe đi. Hỏi ở đây
mà ai đẩy cây ra giữa đường thế này, anh chỉ đỏ mặt. Thì ra anh ta mới lên
nhận việc, sống một mình trên đỉnh núi, bốn bề chỉ cây cỏ và mây mù lạnh
lẽo, chưa quen, thèm người quá, anh ta kiếm kế dừng xe lại để gặp chúng
tôi, nhìn trông và nói chuyện một lát. Kia, anh ta kia.
Những lời giới thiệu trước ấy làm nhà họa sĩ già xúc động mạnh khi nhìn
thấy người con trai tầm vóc bé nhỏ, nét mặt rạng rỡ từ trên sườn trước mặt
chạy lại chỗ xe đỗ. Ông không chú ý cô con gái cũng víu chặt vào vai ông,
nửa vì tò mò, nửa để tự vệ chống lại một cái gì đó. Người con trai đưa cho
bác lái xe một gói nhỏ.
— Cái gì thế này? Bác lái xe hỏi.
— Củ tam thất cháu vừa đào thấy. Cháu gửi bác gái ngâm rượu uống. Hôm
nọ bác chẳng bảo là bác gái vừa ốm dậy là gì?
Bác lái xe cũng rút từ túi cửa xe một gói giấy:
— Còn đây là sách tôi mua hộ anh.
Người con trai mừng quýnh, cầm cuốn sách, còn đang cười cười nhìn khắp
khách đi xe bây giờ đã xuống đất tất cả. Kẻ đang vươn vai, người ngồi bệt

https://thuviensach.vn

xuống ven đường giở thức ăn mang theo ra. Bác lái xe dắt anh ta lại chỗ
nhà hội họa và cô gái:
— Đây, tôi giới thiệu với anh một họa sĩ lão thành nhé. Và cô đây là kỹ sư
nông nghiệp. Anh đưa khách về nhà đi. Tuổi già cần nước chè: ở Lào Cai đi
sớm quá. Anh hãy đưa ra cái món chè pha nước mưa thơm như nước hoa
của Yên Sơn nhà anh.
Anh thanh niên đỏ mặt, rõ ràng luống cuống, chỉ ấp úng được mấy tiếng:
— Vâng, mời bác và cô lên chơi. Nhà cháu kia. Lên cái bậc cấp kia, trên ấy
có cái nhà đấy. Nước sôi đã có sẵn, nhưng cháu về trước một tí. Bác và cô
lên ngay nhé.
Nói xong, chạy vụt đi, cũng tất tả như khi đến.
— Bác và cô lên với anh ấy một tí. Thế nào bác cũng thích vẽ anh ta.
Người lái xe lại nói. “a”
Thấy anh thanh niên vội vã chạy về trước, họa sĩ nghĩ thầm: “Khách tới bất
ngờ, chắc cu cậu chưa kịp quét tước dọn dẹp, chưa kịp gấp chăn chẳng
hạn”. Ông rất ngạc nhiên khi bước lên bậc thang bằng đất, thấy người con
trai đang hái hoa. Còn cô kỹ sư chỉ “ô”! lên một tiếng. Sau gần hai ngày,
qua ngót bốn trăm cây số đường dài cách xa Hà Nội, đứng trong mây mù
ngang tầm với chiếc cầu vồng kia, bỗng nhiên lại gặp hoa đơn, hoa thược
dược, vàng, tím, đỏ, hồng phấn, tổ ong... ngay lúc dưới kia là mùa hè, đột
ngột và mừng rỡ, quên mất e lệ, cô chạy đến bên người con trai đang cắt
hoa. Anh con trai, rất tự nhiên như với một người bạn đã quen thân, trao bó
hoa đã cắt cho người con gái, và cũng rất tự nhiên, cô đỡ lấy.
— Tôi cắt thêm mấy cành nữa. Rồi cô muốn lấy bao nhiêu nữa, tùy ý. Cô
cứ cắt một bó rõ to vào. Có thể cắt hết, nếu cô thích. Ở đây, tôi ăn bằng
hoa. Trồng cây nào mọc cây ấy. Dơn, thược dược, bạch chỉ, hướng dương,
cô thấy không? Tôi không biết kỷ niệm thế nào cho thật long trọng ngày
hôm nay. Bác và cô là đoàn khách thứ hai đến thăm nhà tôi từ Tết. Và cô là
cô gái thứ nhất từ Hà Nội lên tới nhà tôi từ bốn năm nay.
Người con trai nói to những điều đáng lẽ người ta chỉ nghĩ. Cũng là những
điều ta ít nghĩ. Việc ấy làm bác già và cô gái cảm động và cuốn hút ngay.
Cô ôm bó hoa vào ngực, bạo dạn nhìn thẳng vào mặt anh. Anh thanh niên
https://thuviensach.vn

bắt gặp cái nhìn đó, phủi vội giọt mồ hôi trên sóng mũi, mỉm cười, hạ giọng
hỏi:
— Cũng đoàn viên, phỏng?
— Vâng. Cô gái nói sẽ.
— Thôi, chấm dứt tiết mục hái hoa — người con trai bất chợt quyết định.
Bác lái xe chỉ cho ba mưới phút thôi. Hết năm phút rồi. Cháu nói qua công
việc của cháu năm phút. Còn hai mươi phút, mời bác và cô vào nhà uống
chè, cho cháu nghe chuyện. Cháu thèm nghe chuyện dưới xuôi lắm. Công
việc của cháu cũng quanh quẩn ở mấy chiếc máy ngoài vườn này thôi.
Những cái máy vườn trạm khí tượng nào cũng có. Dãy núi này có một ảnh
hưởng quyết định với gió mùa đông bắc đối với miền Bắc nước ta. Cháu ở
đây có nhiệm vụ đo gió, đo mưa, đo nắng, tính mây, đo chấn động mặt đất,
dự vào việc báo trước thời tiết hàng ngày, phục vụ sản xuất, phục vụ chiến
đấu. Đây là máy móc của cháu. Cái thùng đo mưa này, ở đâu bác cũng
trông thấy, mưa xong đổ nước ra cái cốc ly phân mà đo. Cái này là máy
nhật quang ký, ánh nắng mặt trời xuyên qua cái kính này, đốt các mảnh
giấy này, cứ theo mức độ, hình dáng vết cháy mà định nắng. Đây là máy
Vin, nhìn khoảng cách giữa các răng cưa mà đoán gió. Ban đêm không nhìn
máy, cháu nhìn gió lay lá, hay nhìn trời, thấy sao nào khuất, sao nào sáng,
có thể nói được mây, tính được gió. Cái máy nằm dưới sâu kia là máy đo
chấn động vỏ quả đất. Cháu lấy những con số, mỗi ngày báo về “nhà” bằng
máy bộ đàm: bốn giờ, mười một giờ, bẩy giờ tối, lại một giờ sáng. Bản báo
ấy trong ngành gọi là “ốp”. Công việc nói chung dễ, chỉ cần chính xác.
Gian khổ nhất là lần ghi và báo về lúc một giờ sáng. Rét bác ạ. Ở đây có cả
mưa tuyết đấy. Nửa đêm đang nằm trong chăn, nghe chuông đồng hồ chỉ
muốn đưa tay tắt đi. Chui ra khỏi chăn, ngọn đèn bão vặn to đến cỡ nào vẫn
thấy là không đủ sáng. Xách đèn ra vườn gió tuyết và lặng im ở bên ngoài
như chỉ chực đợi mình ra là ào ào xô tới. Cái lặng im lúc đó mới thật dễ sợ:
nó như bị gió chặt ra từng khúc, mà gió thì giống như những nhát chổi lớn
muốn quét đi tất cả, ném vứt lung tung... Những lúc im lặng lạnh cóng mà
lại hừng hực như cháy. Xong việc, trở vào, không thể nào ngủ lại được. Cái
lặng im giờ ấy nó kích thích như chè đặc.
https://thuviensach.vn

Anh thanh niên đang nói dừng lại. Và tại sao họa sĩ cảm giác mình bối rối?
Vì nhác thấy người con gái nhỏ nhẻ, e lệ, đứng giữa các luống dơn, không
cần hái hoa nữa, ôm nguyên bó hoa trong tay, nhìn trân trân người con trai?
Vì họa sĩ đã bắt gặp một điều thật ra ông vẫn ao ước được nghe, ôi, một nét
thôi đủ khẳng định một tâm hồn, khơi gợi một ý sáng tác, một nét mới đủ là
giá trị một chuyến đi dài.
— Anh nói nữa đi — ông giục.
— Báo cáo hết! — người con trai vụt trở lại giọng vui vẻ. Năm phút nữa là
mười. Còn hai mươi phút thôi. Bác và cô vào trong nhà. Chè đã ngấm rồi
đấy.
Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính người họa sĩ già. Ông theo liền
anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một lượt trước khi ngồi xuống
ghế. Một căn nhà ba gian, sạch sẽ, thoáng, có vẻ là trụ sở cơ quan hơn là
nhà, với bàn ghế, sổ sách, biểu đồ, thống kê, máy bộ đàm. Cuộc đời riêng
của anh thanh niên thu gọn lại một góc trái gian với chiếc giường con, một
chiếc bàn học, một giá sách. Họa sĩ còn đang nheo mắt cố đọc tên các sách
trên giá thì cô gái đã bước tới, dường làm việc ấy hộ bố. Cô không trở lại
bàn giữa và ngồi ngay xuống trước chiếc bàn học con, lật xem bìa một cuốn
sách rồi để lại nguyên lật mở như cũ. Anh thanh niên rót nước chè mời bác
già, ngoảnh lại tìm cô gái, thấy cô đang đọc, liền bưng cái chén con đến yên
lặng đặt trước mặt cô.
Họa sĩ nhấp chén trà nóng ba ngày nay ông mới lại gặp, không dấu vẻ thích
thú, tự rót lấy một chén nữa, nói luôn:
— Ta thỏa thuận thế này. Chuyện dưới xuôi, mươi ngày nữa trở lại đây, tôi
sẽ kể anh nghe. Tôi sẽ trở lại, danh dự đấy. Tôi cũng muốn biết cái yên lặng
lúc một giờ sáng chon von trên cao nó thế nào. Bây giờ có cả ba chúng ta
đây, anh hãy kể chuyện anh đi. Sao người ta bảo anh là người cô độc nhất
thế gian? Rằng anh “thèm” người lắm?
Anh thanh niên bật cười khanh khách:
— Các từ ấy đều là của bác lái xe. Không, không đúng đâu. Một- mình thì
anh bạn trên trạm đỉnh Phăngxipăng ba nghìn một trăm bốn mươi hai mét
kia mới một-mình hơn cháu. Đã có đường ô tô lên đến đấy đâu? Làm khí
https://thuviensach.vn

tượng, ở được cao thế mới là lý tưởng chứ. Giá chuyển cháu lên đấy, cháu
đi ngay.
Anh hạ giọng, nửa tâm sự, nửa đọc lại một điều rõ ràng đã ngẫm nghĩ
nhiều:
— Hồi chưa vào nghề, những đêm bầu trời đen kịt, nhìn kỹ mới thấy một
ngôi sao xa, cháu cũng nghĩ ngay ngôi sao kia nó lẻ loi một- mình. Bây giờ
làm nghề này cháu không nghĩ như vậy nữa. Vả, khi ta làm việc, ta với
công việc là hai, sao gọi là một-mình được? Huống chi việc của cháu gắn
liền với việc của bao anh em đồng chí dưới kia. Bác chẳng hạn, sáng tác vất
vả thật, nhưng sáng tác xong cái hàng ngày hàng giờ bác ôm ấp, suy nghĩ,
nhào nặn, nâng niu vật vã, có phải bác thấy bác gắn chặt với chung quanh
thành một khối không? Cháu cứ tự nói: công việc của cháu gian khổ thế
đấy, chứ cất nó đi, cháu buồn đến chết mất. Còn người thì ai mà chả “thèm”
hở bác? Mình sinh ra là gì, mình đẻ ở đâu, mình vì ai mà làm việc? Đấy,
cháu tự nói với cháu thế đấy. Bác lái xe đi, về Lai Châu cứ đến đây dừng lại
một lát. Không vào giờ “ốp” là cháu chạy xuống chơi, lâu thành lệ. Cháu
bỗng tự hỏi: cái nhớ xe nhớ người ấy thật ra là cái gì vậy? Nếu là nỗi nhớ
phồn hoa đô hội thì tồi, tồi lắm. Cháu ở liền trong trạm hàng tháng. Bác lái
xe bao lần dừng, bóp còi toe toe, mặc, cháu gan lì nhất định không xuống.
Ấy thế là một hôm, bác lái phải thân hành lên trạm cháu. Cháu nói: “Đấy,
bác cũng chẳng “thèm” người là gì?”.
Anh xoay sang người con gái đang một mắt đọc cuốn sách, một mắt lắng
nghe, chân cô đung đưa khe khẽ, nói:
— Và cô cũng thấy đấy, lúc nào tôi cũng có người trò chuyện. Nghĩa là có
sách ấy mà. Một người viết một vẻ.
— Quê anh ở đâu thế? họa sĩ hỏi.
— Quê cháu Lào Cai này thôi, cháu chưa hề ra khỏi tỉnh. Đây là chỗ đi xa
nhất của cháu trong tỉnh. Năm trước, cháu tưởng cháu được đi xa lắm cơ
đấy, hóa lại không. Cháu có ông bố tuyệt lắm. Hai bố con cùng viết đơn xin
ra lính đi mặt trận. Kết quả: bố cháu thắng cháu một – không. Lúc nãy cháu
có nói đoàn bác và cô là đoàn thứ hai lên thăm cháu trong vòng sáu tháng.
Đoàn trước là một chú lái máy bay. Nhân dịp tết, một đoàn các chú lái máy
https://thuviensach.vn

bay lên thăm cơ quan cháu ở Sa Pa. Không có cháu ở đấy, các chú lại cử
một chú lên thăm cháu. Chú ấy nói: nhờ cháu có góp phần phát hiện một
đám mây khô mà ngày ấy, tháng ấy, không quân ta hạ được bao nhiêu phản
lực Mỹ trên cầu Hàm Rồng. Đối với cháu, thật là đột ngột, không ngờ lại là
như thế. Chú lái máy bay có nhắc đến bố cháu, ôm cháu mà lắc: “Thế là
một – hòa nhé!” Chưa hòa đâu bác ạ: cháu xem báo thấy bố cháu vừa được
phong là dũng sĩ cấp ưu tú, được huân chương quân công. Nhưng từ hôm
ấy, biết thêm ý nghĩa công việc mình như vậy, cháu sống thật hạnh phúc. Ơ,
bác vẽ cháu đấy à? Không, không, đừng vẽ cháu! Để cháu giới thiệu với
bác những người khác đáng cho bác vẽ hơn.
Phải, người họa sĩ già vừa nói chuyện, tay vừa bất giác hí hoáy vào cuốn sổ
tì lên đầu gối. Hơn bao nhiêu người khác, ông biết rất rõ sự bất lực của
nghệ thuật, của hội họa trong cuộc hành trình vĩ đại là cuộc đời. Ông thấy
ngòi bút của ông bất lực trên từng chặng đường đi nhỏ của ông, nhưng nó
như là một quả tim nữa của ông, hay chính là quả tim cũ được “đề cao” lên,
do đó mà ông khao khát, mà ông yêu thêm cuộc sống. Thế nhưng, đối với
chính nhà họa sĩ, vẽ bao giờ cũng là một việc khó, nặng nhọc, gian nan.
Làm một bức chân dung, phát họa như ông làm đây hay rồi vẽ dầu, làm thế
nào làm hiện lên được mẫu người ấy? Cho người xem hiểu được anh ta, mà
không phải hiểu như hiểu một ngôi sao xa? Và làm thế nào đặt được chính
tấm lòng của nhà họa sĩ vào giữa bức tranh đó? Chao ôi, bắt gặp một con
người như anh ta là một cơ hội hãn hữu cho sáng tác, nhưng hoàn thành
sáng tác còn là một chặng đường dài, vất vả, biết đâu là cùng. Mặc dù vậy,
ông đã chấp nhận sự thử thách.
Để khỏi vô lễ, người con trai vẫn ngồi yên cho ông vẽ, nhưng cho là mình
không xứng với thử thách ấy, anh vẫn nói:
— Không, bác đừng mất công vẽ cháu! Để cháu giới thiệu những người
khác đáng cho bác vẽ hơn. Ông kỹ sư ở vườn rau dưới Sa Pa chẳng hạn.
Ông kỹ sư ngày này sang ngày khác ngồi im trong vườn xu hào, rình xem
cách ong lấy phấn, thụ phấn cho hoa xu hào, rồi, để được theo ý mình, tự
ông cầm một chiếc que, mỗi chín mười giờ sáng, lúc hoa tung cánh, đi từng
cây xu hào làm thay cho ong. Hàng vạn cây như vậy. Để làm gì? Để củ xu
https://thuviensach.vn

hào nhân dân toàn miền Bắc nước ta ăn được to hơn, ngọt hơn trước. Bác
ơi, cháu chưa thấy nhà văn nghệ cổ kim nào thể hiện hình ảnh như vậy đấy.
Ông kỹ sư làm cháu thấy cuộc đời đẹp quá. Bác về Sa Pa vẽ ông ta đi, bác.
Hay là: đồng chí nghiên cứu khoa học của cơ quan cháu ở dưới ấy đấy. Có
thể nói đồng chí ấy trong tư thế sẵn sàng suốt ngày chờ sét. Nửa đêm mưa
gió rét buốt, mặc, cứ nghe sét là đồng chí choáng choàng chạy ra. Như thế
mười một năm. Mười một năm không một ngày xa cơ quan. Không đi đến
đâu mà tìm vợ. Đồng chí cứ sợ nhỡ có sét lại vắng mặt mình. Đồng chí
đang làm một cái bản đồ sét riêng cho nước ta. Có cái bản đồ ấy thì lắm của
bác ạ. Của chìm nông, của chìm sâu trong lòng đất đều có thể biết, quý giá
lắm. Trán đồng chí cứ hói dần đi. Nhưng cái bản đồ sét thì sắp xong rồi.
Trong cái lặng im của Sa Pa, dưới những dinh thự cũ kỹ của Sa Pa, Sa Pa
mà chỉ nghe tên, người ta đã nghĩ đến chuyện nghỉ ngơi, có những con
người làm việc và lo nghĩ như vậy cho đất nước. Bác có thể vẽ đồng chí ấy
nữa.
Cũng may mà bằng mấy nét, họa sĩ đã ghi xong lần đầu gương mặt của
người thanh niên. Người con trai ấy đáng yêu thật, nhưng làm cho ông nhọc
quá. Với những điều làm cho người ta suy nghĩ về anh. Và về những điều
anh suy nghĩ trong cái vắng vẻ vòi vọi hai nghìn sáu trăm mét trên mặt
biển, cuồn cuộn tuôn ra khi gặp người. Những điều suy nghĩ đúng đắn bao
giờ cũng có những vang âm, khơi gợi bao điều suy nghĩ khác trong óc
người khác, có sẵn mà chưa rõ hay chưa được đúng. Ví dụ như quan niệm
về cái đất Sa Pa mà ông quyết định sẽ chỉ đến nghỉ ngơi giai đoạn cuối
trong đời, mà ông yêu nhưng vẫn còn tránh.
Những băn khoăn ấy làm cho nhà hội họa không nhận xét được gì ở cô con
gái ngồi trước mặt đằng kia. Những điều cô cùng nghe, cộng với những
điều cô khám phá thấy trên hai trang sách hay đang đọc giở của người con
trai làm cô bàng hoàng. Có phải cái ánh sáng trong quyển sách rọi sang,
làm cho cô hiểu thêm cuộc sống một mình dũng cảm tuyệt đẹp của người
thanh niên, về cái thế giới những con người như anh mà anh kể, và về con
đường cô đang đi tới? Có phải cái cảm giác bàng hoàng, đáng lẽ cô phải
biết khi cô yêu, bây giờ cô mới biết, giúp cô đánh giá đúng hơn mối tình
https://thuviensach.vn

nhạt nhẽo mà cô đã bỏ, và yên tâm hơn về quyết định của mình? Một ấn
tượng hàm ơn khó tả dạt lên trong lòng cô gái. Không phải chỉ vì bó hoa rất
to sẽ đi theo cô trong chuyến đi thứ nhất ra đời. Mà vì một bó hoa nào khác
nữa, bó hoa của những háo hức và mơ mộng ngẫu nhiên anh cho thêm cô.
Và vì một cái gì đó nữa mà lúc này cô chưa kịp nghĩ kỹ. Cô lay hoay tìm
trong túi xách. Nhà họa sĩ thì còn trở lại, nhưng cô, trong trời đất Tây Bắc
bạt ngàn, trong cuộc đời mông mênh nói chung, chốc nữa, chắc là cô sẽ đi
luôn, biến mất, có cái gì tặng lại anh ta, để, như anh ta nói, kỷ niệm lần gặp
gỡ này. Một cái cỏn con gì rồi ra có thể biến thành một chút xíu dịu dàng,
một chút xíu dũng cảm trong cuộc sống của anh ta? Một cuốn sách, một
món trang trí nhỏ chẳng hạn? Không, hiện giờ trong cái túi xách của cô
không có vật gì như thế.
— Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ.
Anh chạy ra nhà sau, rồi trở vào liền, tay cầm một cái làn. Nhà họa sĩ tặc
lưỡi đứng dậy. Cô gái cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi đến chỗ
bác già.
— Ô! cô còn quên chiếc mùi xoa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại bàn, anh lấy
chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kỹ sư
nhếch mép, mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.
— Chào anh — đến bậu cửa, bỗng nhà họa sĩ già quay lại chụp lấy tay
người thanh niên lắc mạnh. Chắc chắn rồi tôi sẽ trở lại. Tôi ở với anh ít
hôm được chứ?
Đến lượt cô gái từ biệt. Cô chìa tay ra cho anh nắm, cẩn trọng, rõ ràng, như
người ta cho nhau cái gì chứ không phải là cái bắt tay. Cô nhìn thẳng vào
mắt anh, những người con gái sắp xa ta, biết không bao giờ gặp ta nữa, hay
nhìn ta như vậy:
— Chào anh.
Lần đầu, chính là anh thanh niên quay mặt đi. Anh ấn cái làn vào tay bác
già và nói vội vã:

https://thuviensach.vn

— Cái này để ăn trưa cho bác, cho cô và bác lái xe. Cháu có bao nhiêu là
trứng, ăn không xuể. Cháu không tiễn bác và cô ra xe được, vì gần tới giờ
“ốp” rồi. Thôi, chào bác, chào cô. Bác sẽ trở lại nhé.
Hai ông con theo bậc cấp bước xuống đồi, đến mặt đường nhìn lên, không
thấy người con trai đứng đấy nữa. Anh ta đã vào nhà trong. Ông xách cái
làn trứng, cô ôm bó hoa to. Lúc bấy giờ, nắng đã mạ bạc cả con đèo, đốt
cháy rừng cây hừng hực như một bó đuốc lớn. Nắng chiếu làm cho bó hoa
càng thêm rực rỡ và làm cho cô gái cảm thấy mình rực rỡ theo. Hai người
lững thững đi về phía chiếc xe đỗ, im lặng rất lâu. Bỗng bác già nhìn đồng
hồ nói một mình:
— Thanh niên bây giờ lạ thật! Các anh chị cứ như con bướm. Mà đã mười
một giờ, đến giờ “ốp” đâu? Tại sao anh ta không tiễn mình đến tận xe nhỉ?
Cô gái liếc nhìn bác già một cái rất nhanh, tự nhiên hồi hộp, nhưng vẫn im
lặng.
Lào Cai tháng sáu.
Hà Nội tháng bảy, 1970

https://thuviensach.vn

2 — BUỔI SÁNG THẦN TIÊN
“Vẽ một cành cây đẹp, ta thấy có gió”
CON chó”, những khi bố nựng Bé, Bố gọi trệch đi là “con tro”, với một âm
tro rất rung, “con tro của Bố”. Mẹ nhận xét: Bé sinh sau nên hưởng lại của
Chị nhiều thứ: quần áo, đồ chơi, và cả cái tên ấy. Bố ôm chặt Bé vào ngực
Bố mà gọi thế. Lúc nào Bé cũng cãi lại: “— Con là con Bố, sao con lại là
con tro được?” Bố nói: “— Vì không may nên Bố mới đẻ ra con tro”. Bé
bắt đầu lý sự cùn: “— Bố xem con có khác gì Bố nào?”. Bố chỉ vào đầu bé:
“— Cái này của con nó ngốc lắm. Rõ ràng là đầu con tro”. Đến lúc bí, Bé
nói liều: “— Thế hồi bé, Bố cũng...” Thế là Mẹ quát tướng lên: “— Bé
không được hỗn nào!”. Cả nhà cười ầm.
Trong gian nhà nhỏ của Bé, buổi tối thật là vui. Bốn “bố con” (hai tiếng ấy
của Bố thân mật bao gồm cả Mẹ) nằm lăn ra dưới sàn gỗ mà đùa. Cuối một
ngày, mỗi người làm tròn việc của mình, bây giờ họ thấy thoải mái, không
ai có cảm giác mình có lỗi với ai. Công việc vỡ một khu đất rất lớn để trồng
chè của Bố ở huyện Bắc Quang mỗi ngày tiến thêm một bước: hoặc Bố đã
xin được tiền của chính phủ, hoặc đã chở được máy kéo máy cày từ Hà Nội
lên. Mẹ sung sướng phô với cả nhà đã nhờ nhạy cảm mà đánh lui được dễ
dàng một cơn sốt dài ngày của một em bé. Chị thì ngoẹo đầu sang bên vai
một tí — Ôi, Chị đã học đến lớp tám rồi mà cứ như trẻ con ấy! — Chị cười
mà đố Bố: “— Bố đoán xem toán con được mấy điểm nào?”. Còn Bé, Bé
khoe được cô giáo khen là ăn nhanh, tiến bộ rõ rệt và được cắm cờ đỏ trên
bảng. Bà dọn dẹp đã xong, ngồi xệp xuống sàn như mọi người, tựa lưng
vào cái thành giường của Bà mà ngủ gà ngủ gật. Con mèo lang trắng đen
của nhà lúc ấy cũng có mặt đấy, xoãi cả bốn chân ra nhìn hết người nọ đến
người kia và thở rất gấp rất mạnh, như cả ngày nó cũng mắc bận lắm bây
giờ mới thở được một ít.
Nhưng tối nay rõ ràng là không giống mọi tối. Bố không về ăn cơm nhà.
Sau một thời gian dài sửa soạn và xếp đặt, sáng ngày mai, công việc phá
hoang và trồng chè ở Bắc Quang bắt đầu. Đêm nay bố phải ở luôn dưới ấy,

https://thuviensach.vn

hẹn mai, sau buổi lễ, mới sẽ đảo qua nhà một tí. Cả nhà rất thích công việc
của Bố. Có hôm Bố trải bản đồ lên ngay sàn mà giảng cho Mẹ: “Rồi ta sẽ
bắc ở đây một cái cầu, ta xây ở đây một cái hồ chứa nước, dưới kia ta cho
một bến cảng”. Ôi, Bé rất thích! rất thích! câu chuyện của Bố có cái gì cứ
lấp la lấp lánh như cổ tích. “Con Em được thằng Anh cho ngồi đằng sau
nó, trên lưng Cừu Thần để bay đi chơi. Con Em thích quá, cứ vỗ tay reo,
bất chợt rơi xuống, hóa thành cánh đồng Lũng Cú bây giờ”. Đây, những
cái cầu, cái hồ, cái cảng, những nông trường và nhà máy chè của Bố cũng
phảng phất như thế.
Nhưng tối nay, không khí trong nhà rất phân vân. Bao nhiêu việc ngẫu
nhiên gặp nhau một lúc. Ngày mai là ngày nghỉ của trường mẫu giáo, Bé ở
nhà, không đi học. Ở nhà có Bà, có Chị. Chị đi học buổi chiều, nhưng có
Bé ở nhà thì bao giờ cũng có Bà, mọi việc chợ búa, Bà phải lo từ hôm
trước. Nhưng sáng mai, Mẹ phải giới thiệu Bà đi bệnh việc khám vì Bà kêu
bỗng nhiên chóng mặt quá lắm. Bà đã già, đã kêu chóng mặt là phải cẩn
thận, Mẹ bảo thế. Còn Chị cũng phải lao động, cái ấy chiều nay Chị mới
biết. Thế ai ở nhà với Bé? Không ai ở nhà với Bé được thì làm thế nào? Mẹ
mang Bé theo đến bệnh viện ư? Không được. Hay Chị xin nghỉ một buổi?
Lâu lâu mới có một buổi lao động, không nghỉ được. Hay mẹ xin nghỉ làm?
Cái đó càng không được: bao nhiêu trẻ em ốm đang đợi Mẹ! Hay Bà hoãn
đến hôm khác hãy đi khám? Cũng không được nữa. Một đời Bà làm lụng
chăm chỉ, săn sóc mọi người, Bà mới mệt một lần, phải để Bà đi khám
đúng lúc. Hay mang Bé đi gửi? Gửi ai?
Mèo ta là kẻ tinh ý nhất nhà. Tính như tuổi người, nó cũng ngót nghét lên
năm rồi đấy, chỉ kém Bé ít thôi. Ôi, lên một tháng, mèo con bị bệnh tưởng
chết, Bà đã đưa xuống bếp cho nó sưởi và có chết thì chết dưới đó. Không
ngờ nửa đêm, Bố mở cửa ra, thấy nó phục trước cửa. Thật lạ mà nó tìm
được lối leo lên cầu thang, và leo được để về nhà: từ lúc đẻ ra, nó đã đi
khỏi buồng bao giờ đâu? Bố thương, bắt chước Mẹ, chữa cho Mèo như Mẹ
chữa cho người, lấy thuốc của Bé cho Mèo uống, lấy sữa của Bé cho Mèo
ăn. Thế mà nó sống được đấy. Nó sống được, lớn lên, tự mình coi mình như
người nhà, tự đảm lấy việc giữ nhà, kể cả việc bầu bạn với Bé, từ khi Bé
https://thuviensach.vn

mới lên một cơ. Ngày ấy, một hôm, Bé nằm ngủ trên giường của Bà, bỗng
lăn rơi xuống sàn, thế mà vẫn ngủ. Bà đang ở trong buồng tắm, chợt Mèo
đến lấy răng cắn vào gấu quần kéo Bà đi. Bà theo Mèo trở vào nhà thì thấy
Bé đang nằm như vậy. Ấy, sự tích Mèo là thế.
Năm năm trời, tối nào Mèo cũng nằm ngắm nghía hết mặt người nọ cho
đến mặt người kia, thuộc từng giọng cười, thậm chí từng câu đùa, nên tối
nay Mèo chú ý biết trong nhà có việc lo lắng. Và đến lúc nghe Mẹ nói thì
Mèo hiểu cả. Trông nét mặt của Mẹ, Mèo thương quá. “Tội nghiệp” —
Mèo nghĩ — chớ để cho Mẹ phải lo lắng như thế!”. Mèo đến, nghiêng
mình, cọ lông vào chân Bé.
Đang nằm, Bé chợt nhổm dậy, ngồi lọt thỏm trong vòng tay của Mẹ. Bé có
cảm giác Mẹ sắp nói những điều thật hệ trọng, những điều ấy Mẹ chưa nói
với Bé bao giờ:
— Tổ trưởng tổ Gà của Mẹ có thật giỏi như cô giáo khen không? Sáng mai,
con hãy “trực nhà” cho Mẹ một buổi, như cô giáo vẫn hay giao cho con
trực lớp ấy mà. Mẹ sắp sẵn tất cả cho con, cả quà nữa, con chỉ thức dậy và
quanh quẩn chơi trong buồng, không đi đâu, thế thôi. Mẹ cho con nhiều
phấn màu để con vẽ nhé. Con vẽ thật nhiều vào, thật đẹp vào để Bố về Bố
khen con là họa sĩ của Bố chứ không phải là con tro đâu. Có lẽ Bố sẽ về
trước, vào quãng mười giờ Bố sẽ về nhận ca, trực thay con. Con mà làm
được thế thì con vừa giúp được Mẹ, giúp được Bà, giúp được Chị, mà cũng
giúp được các bạn đang ốm của con ở bệnh viện nữa!
Nghe phải ở nhà một mình, thoạt đầu, Bé hốt lắm, Chị cũng hốt, chứ không
ư, mắt Chị tò mò và chờ đợi nhìn Bé thế kia. Nhưng có cách nào nữa
không? Ở nhà một mình buồn: ai chả có lúc ở nhà một mình? Sợ: sợ cái gì
nào? Hòa bình rồi, bom đạn hết rồi... Mà Mẹ khôn lắm: “tổ trưởng tổ Gà”,
“trực nhà”, “trực lớp”, “cô giáo khen”, “Bố về nhận ca”, Mẹ nói cứ ngọt
ngọt là!
Mèo ta, đến lúc ấy, rúc rúc cái đầu nhỏ xíu của mình vào bụng Bé thủ thỉ:
— Mình đồng ý đi cho Mẹ vui lòng. Mình chỉ phải ở nhà một mình có một
buổi chứ người ta hôm nào cũng phải ở nhà một mình thì sao? Mình đồng ý

https://thuviensach.vn

đi, để được cả nhà khen là dũng cảm! Người ta sẽ giúp mình trông nhà, sẽ
chơi với mình, không sao đâu.
— Mà Mẹ phải để nhiều đường cho con uống nước cơ — Bé bật nói lên,
mặc cả như thế.
Không ngờ B...