CHÀO MỪNG CÁC EM
ĐẾN VỚI TIẾT HỌC HÔM NAY!

KHỞI ĐỘNG

Hình 1.1. Kim loại nóng chảy đang được đổ
vào khuôn trong nhà máy

Quan sát hình ảnh

Hình 1.2. Ấm nước đang sôi

Trong các quá trình trên, kim loại và nước đã có sự chuyển thể như
thế nào và quá trình chuyển thể này tuân theo những quy luật nào?

► Sự chuyển thể của kim loại và nước trong các hình:

Hình 1.1. Kim loại nóng chảy đang được đổ
vào khuôn trong nhà máy

Rắn

Lỏng

Hình 1.2. Ấm nước đang sôi

Lỏng

Khí

CHƯƠNG 1: VẬT LÍ NHIỆT

BÀI 1:

SỰ CHUYỂN THỂ

NỘI DUNG BÀI HỌC
01

Mô hình động học phân tử và cấu trúc vật chất

02

Sự chuyển thể của các chất

03

Sự nóng chảy

04

Sự hóa hơi

1. MÔ HÌNH
ĐỘNG HỌC PHÂN TỬ VÀ
CẤU TRÚC VẬT CHẤT

Chia lớp thành 4 nhóm

Nhóm 1: Nhắc lại các nội dung

Nhóm 2: Nêu các tính chất của

của mô hình động học phân tử.

chất rắn về hình dạng và thể
tích của chúng. Giải thích.

Nhóm 4: Nêu các tính chất của

Nhóm 3: Nêu các tính chất của

chất khí về hình dạng và thể

chất lỏng về hình dạng và thể

tích của chúng. Giải thích.

tích của chúng. Giải thích.

MÔ HÌNH ĐỘNG HỌC PHÂN TỬ
Vật chất được cấu tạo bởi một số rất lớn những hạt
có kích thước rất nhỏ gọi là phân tử. Giữa các
phân tử có khoảng cách.

Mô hình

Các phân tử chuyển động không ngừng, gọi là

động học phân tử

chuyển động nhiệt. Các phân tử chuyển động nhiệt
càng nhanh thì nhiệt độ của vật càng cao.
Giữa các phân tử có các lực tương tác (hút và đẩy).

Các phân tử chuyển động

Hai phân tử tương tác với nhau tương tự như

không ngừng theo mọi hướng

hai quả cầu được nối với nhau bằng lò xo

CẤU TRÚC VẬT CHẤT
Vật chất xung quanh chúng ta thường tồn tại phổ biến ở
ba thể cơ bản là rắn, lỏng và khí.

a1)

b1)

Thể rắn
(của chất rắn kết tinh)

a2)
Thể lỏng

b2)

a3)

b3)

Thể khí

Hình 1.3. Sự sắp xếp (a) và chuyển động (b) của các phân tử ở các thể rắn, lỏng, khí

Chất rắn:

Có hình dạng và thể tích xác định

Vì các phân tử của chúng sắp xếp có trật tự và tương tác chặt chẽ
với nhau. Các phân tử của chất rắn chỉ dao động quanh vị trí cân
bằng xác định.

Chất khí:

Không có hình dạng và thể tích xác định

Vì các phân tử của chúng ở rất xa nhau, tương tác rất yếu với nhau
và chuyển động hoàn toàn hỗn loạn.

Chất lỏng:

Có thể tích xác định nhưng không có hình dạng xác định

Thể lỏng là trạng thái trung gian của thể rắn và thể khí, lực tương tác phân tử
của chúng mạnh hơn so với của chất khí nhưng yếu hơn so với chất rắn, các
phân tử của chúng dao động quanh vị trí cân bằng luôn luôn thay đổi.

Một lọ hoa có hình dạng và

Khối nước trà trong ấm và trong tách có hình

kích thước xác định

dạng của phần ấm và phần tách chứa nó

GHI NHỚ
Cấu trúc
Khoảng cách

Thể rắn
Rất gần nhau (cỡ

Thể lỏng
Xa nhau

giữa các phân tử kích thước phân tử)

Thể khí
Rất xa nhau (gấp
hàng chục lần kích
thước phân tử)

Sự sắp xếp của

Trật tự

Kém trật tự hơn so Không có trật tự

các phân tử

với thể rắn

Chuyển động của Chỉ dao động

Dao động quanh vị Chuyển động hỗn

các phân tử

quanh vị trí cân

trí cân bằng luôn loạn

bằng cố định

luôn thay đổi

Video giải thích sự tồn tại của 3 thể vật chất

THẢO LUẬN CẶP ĐÔI
Luyện tập (SGK - tr.7)
Dựa vào mô hình động học phân tử, hãy giải thích hiện tượng:
Mở lọ nước hoa và đặt ở một góc trong phòng, một lúc sau,
người trong phòng có thể ngửi thấy mùi nước hoa.

Khi mở lọ nước hoa, các phân tử nước hoa ở thể khí chuyển động nhiệt
từ trong lọ vào không khí trong phòng và lan ra theo mọi hướng. Vì vậy,
một lúc sau, người trong phòng có thể ngửi thấy mùi nước hoa.

2. SỰ CHUYỂN THỂ CỦA
CÁC CHẤT

Nêu tên các quá trình chuyển thể qua lại giữa các thể (rắn,
lỏng, khí) của vật chất mà em đã học.

KHÍ

Các quá trình
chuyển thể của
vật chất:

óa
H

LỎNG

i
ơ
h

gư
N

g
n

Ng
ưn
g
Th
kế
ăn
t
g
ho
a

tụ

Đông đặc
Nóng chảy

RẮN

Ví dụ 1:
Thép trong điều kiện thường:

để nguội trong nhà máy luyện thép

Thể lỏng

Để nguội:

Thể rắn

Sự đông đặc

Hình 1.8. Thép được đưa ra khỏi khuôn và

Trong lò:

Sự nóng chảy

Thể rắn

Ví dụ 2:

Một số chất rắn như i-ốt, băng
phiến, đá khô,… có khả năng
chuyển trực tiếp từ thể rắn sang
thể hơi khi nó nhận nhiệt:
Thăng hoa

Thể rắn

Thể hơi

Hình 1.9. Miếng đá khô chuyển sang
thể hơi

Ngưng kết

Thảo luận 3 (SGK - tr.8)

Lấy ví dụ minh họa quá trình chuyển từ thể lỏng
sang thể khí và ngược lại.

Gợi ý

Đun sôi nước ta thấy có

Không khí lạnh làm ngưng tụ hơi nước,

hơi nước bốc lên.

tạo thành giọt sương đọng lại trên lá.

Quan sát tách trà nóng, ta thấy những làn

Các giọt nước đọng bên ngoài thành cốc nước

hơi nước bốc lên từ cốc, đó là vì nước

đá là do hơi nước trong không khí ở gần thành

trong cốc bay hơi.

cốc gặp nhiệt độ thấp bị ngưng tụ thành nước.

3. SỰ NÓNG CHẢY

KHÁI NIỆM
Sự nóng chảy là quá trình chuyển từ thể rắn sang thể lỏng
của các chất.

Chia lớp thành 6 nhóm
HS thảo luận theo kĩ thuật Think - Pair - Share, thực hiện nhiệm vụ:
Nhóm 1 + 2

Nhóm 3 + 4

Nhóm 5 + 6

Trả lời nội dung

Trả lời nội dung

Trả lời nội dung

câu hỏi Thảo luận

câu hỏi Thảo luận

câu hỏi Thảo luận

4 (SGK – tr.8)

5 (SGK – tr.9)

6 (SGK – tr.10)

SỰ NÓNG CHẢY CỦA CHẤT RẮN KẾT TINH VÀ CHẤT RẮN
VÔ ĐỊNH HÌNH

Căn cứ vào cấu trúc sắp xếp của các hạt (phân tử, nguyên tử
hoặc ion) tạo nên chất rắn, người ta chia chất rắn thành hai loại:
Chất rắn kết tinh (chất rắn có cấu trúc tinh thể).
Chất rắn vô định hình (chất rắn không có cấu trúc
tinh thể nên không có dạng hình học xác định).

Một số chất rắn kết tinh

Mô hình cấu trúc lập phương của tinh thể muối ăn NaCl

Cấu trúc tinh thể của kim cương

Cấu trúc tinh thể của than chì

Cấu trúc tinh thể của thạch anh (SiO2)

Một số chất rắn vô định hình

Thủy tinh

Nhựa thông

Sô-cô-la

Thảo luận 4 (SGK - tr.8)
Hãy mô tả quá trình nóng chảy của nước đá (hình 1.11a) và thanh
socola (hình 1.11b).

Hình 1.11a. Viên nước

Hình 1.11b. Thanh sô-cô-la

đang nóng chảy

đang nóng chảy

Khi để ra ngoài không khí,

Khi để ra ngoài không khí, thanh

nước đá tan chảy dần thành

sô-cô-la mềm dần và sau đó

thể lỏng.

chuyển sang thể lỏng.

Hình 1.11a. Viên nước

Hình 1.11b. Thanh sô-cô-la

đang nóng chảy

đang nóng chảy

Thảo luận 5 (SGK - tr.9)
Quan sát đồ thị ở Hình 1.12, từ đó nhận
xét về sự biến đổi nhiệt độ của chất rắn
kết tinh và chất rắn vô định hình trong
quá trình chuyển thể từ rắn sang lỏng.

► Với chất rắn kết tinh:
 Khi được nung nóng liên tục, nhiệt độ
của vật tăng dần đến nhiệt độ tc và
không thay đổi (tại nhiệt độ này vậy
chuyển dần sang thể lỏng).
 Khi toàn bộ vật rắn đã chuyển sang
thể lỏng, tiếp tục cung cấp nhiệt lượng
thì nhiệt độ của vật sẽ tiếp tục tăng.

► Với chất rắn vô định hình:

Khi được nung nóng
liên tục, nhiệt độ của vật
tăng liên tục và mềm dần rồi
chuyển sang thể lỏng.

GHI NHỚ
Khi đun nóng đến một nhiệt độ nào đó, vật rắn bắt đầu chuyển từ
trạng thái rắn sang lỏng (sự nóng chảy):
Chất rắn kết tinh có nhiệt độ nóng chảy xác định
(ở một áp suất cụ thể).
Vật rắn vô định hình không có nhiệt độ nóng
chảy xác định.

Video giới thiệu về chất rắn kết tinh và
chất rắn vô định hình

GIẢI THÍCH SỰ NÓNG CHẢY CỦA CHẤT RẮN KẾT TINH
Thảo luận 6 (SGK - tr.10)
Vận dụng mô hình động học phân tử, hãy giải thích sự nóng chảy
của chất rắn kết tinh.
Khi nung nóng chất rắn, các hạt được cung cấp nhiệt năng
làm tốc độ chuyển động nhiệt của nó tăng lên, mức độ trật tự
trong cấu trúc của các hạt giảm đi. Khi đạt đến nhiệt độ nóng
chảy, chuyển động của các hạt giống như chuyển động của
các phân tử chất lỏng, đó là quá trình nóng chảy.

Làm việc cặp đôi
Luyện tập (SGK - tr.10)

Nêu ứng dụng của sự nóng chảy trong công
nghiệp luyện kim, hàn điện, thực phẩm.

Trong ngành luyện kim:

Sản xuất thép

Đúc chi tiết máy móc

Đúc sản phẩm gia dụng

Trong ngành hàn điện:

Hàn bằng chì

Hàn bằng thiếc

Trong ngành thực phẩm:

Nấu chảy bơ để làm bánh

Làm sô-cô-la

Vận dụng (SGK - tr.10)
Từ bảng 1.1, hãy giải thích tại sao dây tóc bóng đèn sợi đốt
thường được làm bằng wolfram.
Bảng 1.1. Nhiệt độ nóng chảy của một số chất rắn kết tinh phổ biến ở
áp suất tiêu chuẩn
Chất rắn

Nhiệt độ nóng chảy (oC)

Chất rắn

Nhiệt độ nóng chảy (oC)

Wolfram

3 422

Bạc

960

Sắt

1 530

Nhôm

659

Thép

1 300

Chì

327

Đồng đỏ

1 083

Thiếc

232

Vàng

1 063

Nước đá

0

Để phát sáng, dây tóc bóng đèn phải được nung
nóng đến nhiệt độ trên 2 000oC. Wolfram có nhiệt độ
nóng chảy rất cao (3 422oC) và điện trở suất lớn nên
là vật liệu thích hợp để làm dây tóc nóng sáng.
Chất rắn

Nhiệt độ nóng chảy (oC)

Chất rắn

Nhiệt độ nóng chảy (oC)

Wolfram

3 422

Bạc

960

Sắt

1 530

Nhôm

659

Thép

1 300

Chì

327

Đồng đỏ

1 083

Thiếc

232

Vàng

1 063

Nước đá

0

NHIỆT NÓNG CHẢY RIÊNG
Thảo luận 7 (SGK - tr.10)
Quan sát Hình 1.13, xác định các
quá trình biến đổi ứng với mỗi đoạn
AB, BC, CD, DE.

Đoạn AB:
Nhiệt độ tăng dần từ -8oC đến 0oC,
nước đá nhận nhiệt lượng để tăng
dần nhiệt độ.
Đoạn BC:
Nhiệt độ không đổi 0oC, nước đá
nhận nhiệt lượng để chuyển dần
sang thể lỏng.

Đoạn CD:
Nhiệt độ tăng dần từ 0oC đến
100oC, nước nhận nhiệt lượng để
tăng nhiệt độ.
Đoạn DE:
Nhiệt độ không đổi 100oC, nước
nhận nhiệt lượng để chuyển dần
sang thể hơi.

Nêu định nghĩa nhiệt nóng chảy riêng.

Định nghĩa: Nhiệt nóng chảy riêng của một chất có giá trị bằng nhiệt
lượng cần cung cấp cho 1 kg chất đó chuyển hoàn toàn từ thể rắn sang thể
lỏng tại nhiệt độ nóng chảy:

Trong đó:

• Q (J) là nhiệt lượng cần truyền cho vật;
• m (kg) là khối lượng của vật;
• λ (J/kg) là nhiệt nóng chảy riêng.

Bảng 1.2. Nhiệt nóng chảy riêng của một số chất ở áp suất tiêu chuẩn
Chất rắn

Nhiệt nóng chảy riêng (J/kg)

Nước đá

3,34. 105

Nhôm

4,00. 105

Sắt

2,77. 105

Chì

0,25. 105

Bạc

1,05. 105

Vàng

0,64. 105

Thiếc

0,61. 105

Lưu ý
Phân biệt khái niệm nhiệt nóng chảy và nhiệt
nóng chảy riêng.
Trong quá trình nóng chảy, vật thu nhiệt lượng. Trong quá
trình đông đặc, vật toả nhiệt lượng.
Có thể áp dụng biểu thức: Q = λm để xác định nhiệt lượng
vật toả ra trong quá trình đông đặc.